Κλιματική αλλαγή και πλημμύρες. Οι κίνδυνοι για τη Θεσσαλονίκη
Χρόνος Ανάγνωσης: 14'

Θα προσπαθήσω και εγώ με τη σειρά μου, με την εμπειρία και την εξειδίκευση μου, να συμβάλω στην κατανόηση του τι έγινε τις τελευταίες ημέρες στη Θεσσαλία. Τα χαρακτηριστικά της καταιγίδας Daniel ήταν εξωπραγματικά. Το φαινόμενο, σύμφωνα με τις πρώτες αναλύσεις έχει περίοδο επαναφοράς (δηλαδή συχνότητα εμφάνισης), που ξεπερνά, ίσως και κατά πολύ, τα χίλια χρόνια (ορισμένοι συνάδελφοι εκτιμούν την περίοδο επαναφοράς σε αρκετές χιλιάδες χρόνια). Για να το πω με πολύ απλά λόγια, η πιθανότητα, στη διάρκεια ζωής ενός ανθρώπου, να συμβούν, στην ίδια περιοχή, δύο γεγονότα όπως ο Ιανός και ο Daniel, είναι σχεδόν μηδενική. Τα δύο γεγονότα συνέβησαν τελικά με διαφορά μόλις τριών ετών. Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής δεν αποτυπώνονται τόσο στο μέγεθος των ακραίων φαινομένων, αλλά στην αύξηση της συχνότητας εμφάνισης τους.

Θα μπορούσαν να αποτραπούν οι επιπτώσεις της καταιγίδας; Κατηγορηματικά όχι, θα μπορούσαν όμως να περιοριστούν. Και εξηγούμαι. Τα χαρακτηριστικά του φαινομένου (συνολικό ύψος βροχής, διάρκεια, έκταση και ένταση) ήταν τέτοια που κανένα αντιπλημμυρικό έργο δεν θα μπορούσε να τα αποτρέψει. Τεχνικά φυσικά, τα πάντα (σχεδόν) είναι δυνατά, αλλά το μέγεθος, οι διαστάσεις και η έκταση των αντιπλημμυρικών έργων που θα μπορούσαν να αποτρέψουν την καταστροφή, θα ήταν τρομακτικά και εντελώς ασύμβατα με τις χρήσεις γης και τις δραστηριότητες στην περιοχή. Αυτό δεν απαλλάσσει σε καμιά περίπτωση τους αρμόδιους από το γεγονός ότι απουσίαζαν ακόμα και τα στοιχειώδη αντιπλημμυρικά έργα, που θα μπορούσαν να συμβάλουν στον περιορισμό της έκτασης της πλημμύρας.

σχέδιο 1α
σχέδιο 1β

Για να καταλάβει κανείς το τι σημαίνει ένα ακραίο πλημμυρικό φαινόμενο, παραθέτω ενδεικτικά τέσσερις φωτογραφίες. Η πρώτη είναι από την πόλη της Νέας Ορλεάνης στις Η.Π.Α. μετά τον τυφώνα Κατρίνα το 2005, που οδήγησε σε κατάκλιση, για αρκετές εβδομάδες, του μεγαλύτερου μέρους της πόλης και είχε ως απολογισμό 1.400 θύματα και ένα τρομακτικό οικονομικό και κοινωνικό κόστος (Σχ. 1α, 1β).

Η δεύτερη είναι από τις πλημμύρες στην Κεντρική Ευρώπη και συγκεκριμένα στη Γερμανία, την ίδια χρονιά. Οι καταστροφικές αυτές πλημμύρες στην Κεντρική Ευρώπη οδήγησαν την Ευρωπαϊκή Ένωση να εκδώσει την οδηγία για τη διαχείριση του κινδύνου πλημμύρας το 2007 (Σχ. 2).

σχέδιο 2
σχέδιο 3α
σχέδιο 3β

Η τρίτη είναι από ένα πλημμυρικό φαινόμενο στο Texas των Ηνωμένων Πολιτειών (Σχ. 3α, 3β). Οι δυο φωτογραφίες έχουν διαφορά δύο ημερών (25 – 27 Αυγούστου 2017). Από το ύψος του νερού στη δεύτερη φωτογραφία καταλαβαίνει κανείς το μέγεθος του φαινομένου, όπου ακόμα και τα μεγάλα αντιπλημμυρικά έργα δεν μπόρεσαν να παροχετεύσουν με ασφάλεια το νερό.
Η τέταρτη φωτογραφία απεικονίζει μια πόρτα στην Πράγα, όπου κάποιοι σημείωναν τη στάθμη του νερού μετά από καταστροφικές πλημμύρες. (Σχ. 4). Η χαμηλότερη ένδειξη, σημειώθηκε για να καταγράψει ένα σημαντικό πλημμυρικό φαινόμενο το 1540. Εάν δει κανείς την καταγραφή μετά τις πλημμύρες του 2002, μπορεί εύκολα να καταλάβει το μέγεθος του φαινομένου που έπληξε την περιοχή.
Αιφνιδιαστήκαμε από το γεγονός; Ναι, αλλά γιατί; Το γεγονός είχε προβλεφθεί, σε μεγάλο βαθμό από τους μετεωρολόγους. Εάν διαβάσει κανείς τις προβλέψεις (εύκολα πλέον μπορεί να βρει κανείς παλιές αναρτήσεις στο internet), αυτές αναφέρονταν σε ένα γεγονός πρωτοφανές. Αρκετοί ανέφεραν ότι, εάν επαληθευθούν οι εκτιμήσεις των μετεωρολογικών μοντέλων (κάτι που δυστυχώς έγινε, ίσως μάλιστα και σε μεγαλύτερο βαθμό) θα βρεθούμε μπροστά σε ένα φαινόμενο ασύλληπτων διαστάσεων.
Αξιοποιήθηκε αυτή η εκτίμηση; Δυστυχώς όχι, τουλάχιστον στον βαθμό που θα έπρεπε. Εκ του αποτελέσματος βλέπουμε ότι, είτε δεν υπήρχαν, είτε δεν εφαρμόστηκαν σωστά, σχέδια αντιμετώπισης της καταστροφής.

σχέδιο 4

Δεν υπήρχαν ή τουλάχιστον δεν εφαρμόστηκαν, οργανωμένα σχέδια συγκέντρωσης του πληθυσμού σε ασφαλή σημεία (ποια είναι τα ασφαλή σημεία σε κάθε οικισμό, πώς μπορεί να φτάσει κανείς εκεί και με ποιο μέσο).

Δεν υπήρχαν ή τουλάχιστον δεν εφαρμόστηκαν, οργανωμένα σχέδια εκκένωσης οικισμών (με ποιο μέσο, προς ποια κατεύθυνση και πότε ακριβώς έπρεπε να μετακινηθούν οι κάτοικοι).

Δεν υπήρχαν ή τουλάχιστον δεν εφαρμόστηκαν, οργανωμένα σχέδια αντιμετώπισης του αποκλεισμού που ακολουθεί μια πλημμύρα (συγκέντρωση τροφίμων και νερού, φαρμάκων, ενέργειας κτλ.).


Πόσο κινδυνεύουν όμως άλλες περιοχές της χώρας από πλημμύρες; Πάρα πολύ. Λεκάνες απορροής με τα χαρακτηριστικά παρόμοια της Μάνδρας στην Αττική, υπάρχουν πολλές. Ένα ακραίο γεγονός, όπως αυτό του 2017, το οποίο οδήγησε σε 24 απώλειες στη Μάνδρα και σε τεράστιες καταστροφές, μπορεί εύκολα να επαναληφθεί, αφού η ένταση του ήταν σημαντικά μικρότερη αυτής του Ιανού και φυσικά του Daniel. Εάν ένα τέτοιο γεγονός συναντήσει τις συνθήκες που επικρατούσαν τότε στη Μάνδρα (καταπατημένα ρέματα που διέρχονται μέσα από πυκνοκατοικημένες περιοχές, απουσία αντιπλημμυρικών έργων, έλλειψη προστασίας εδάφους από διάβρωση), τότε ο κίνδυνος επανεμφάνισης ανάλογων επιπτώσεων είναι ορατός.


ΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Η Ελλάδα, όπως και οι υπόλοιπες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, εφαρμόζουν την οδηγία 60/2007 για την αξιολόγηση και τη διαχείριση των κινδύνων πλημμύρας. Η εφαρμογή της οδηγίας αυτής, όπως είναι γενικά η πρακτική της Ε.Ε., ακολουθεί συνεχείς κύκλους. Το πρώτο στάδιο αφορά στην προκαταρκτική εκτίμηση της πλημμυρικής επικινδυνότητας, το δεύτερο στην αποτύπωση σε χάρτες του κινδύνου πλημμύρας, ενώ το τρίτο, στη διαμόρφωση προτάσεων στο πλαίσιο σχεδίων διαχείρισης. Όλα αυτά, πριν την υποβολή τους στην Ε.Ε. υπόκεινται στη διαδικασία της δημόσιας διαβούλευσης. Μετά την ολοκλήρωση ενός κύκλου, ξεκινά η διαδικασία αναθεώρησής τους με την προσθήκη νέων δεδομένων, ώστε να επιτευχθεί η αύξηση της ακρίβειάς τους. Για τη διευκόλυνση της ενημέρωσης των πολιτών, η Ε.Ε. απαιτεί την ανάρτηση των αποτελεσμάτων όλων των σταδίων εφαρμογής της οδηγίας στο διαδίκτυο. Όλες οι εκθέσεις, οι σχετικοί χάρτες για όλη την Ελλάδα και οι προτάσεις διαχείρισης που την αφορούν, βρίσκονται σε ειδική ιστοσελίδα στη διεύθυνση www.floods.ypeka.gr (Σχ. 5). Στο υδατικό διαμέρισμα Κ. Μακεδονίας (Σχ.6) φαίνονται μακροσκοπικά οι ροές των υδάτων που προέρχονται από τις ορεινές περιοχές. Εκεί όμως μπορεί να δει κανείς για όλη τη χώρα, το τι αναμένεται να συμβεί σε περίπτωση που εμφανιστεί ένα ακραίο γεγονός, που συμβαίνει μια φορά στα 50 χρόνια, στα 100 χρόνια και στα 1.000 χρόνια.

σχέδιο 5
σχέδιο 6

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αστικές πλημμύρες για δυο κυρίως λόγους:

  • Οι δρόμοι των πόλεων υποκαθιστούν τη λειτουργία των ρεμάτων, καθώς είναι συχνό το φαινόμενο της αλλοίωσης της φυσικής τους δομής, είτε γιατί αυτά έχουν καταπατηθεί, είτε γιατί έχει μειωθεί η διατομή τους, είτε έχουν αντικατασταθεί από υπόγειους αγωγούς.
  • Η δεύτερη ιδιαιτερότητα σχετίζεται με την πυκνότητα του πληθυσμού, που καθιστά τις πλημμύρες απειλή για σημαντικό πλήθος ανθρώπων. Η κάθε πόλη φυσικά έχει τις ιδιαιτερότητές της.

ΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη που αναπτύσσεται σε μεγάλο μήκος και μικρό βάθος, μεταξύ του βουνού και της θάλασσας. Αυτό σημαίνει ότι πολύ γρήγορα το νερό της βροχής μεταφέρεται από τις περιοχές με μεγάλο υψόμετρο, στη θάλασσα. Πρέπει όμως να σημειωθεί ότι, παρότι τη Θεσσαλονίκη ιστορικά την διέσχιζαν πολλά ρέματα (αρκεί να κοιτάξει κανείς προς το βουνό για να διαπιστώσει τις θέσεις των ρεμάτων), σήμερα, κανένα ρέμα μεταξύ του Ανθεμούντα στα νοτιοανατολικά της πόλης (καταλήγει στο Αεροδρόμιο) και του Δενδροπόταμου στα βορειοδυτικά, δεν υφίσταται πλέον σε πλήρη ανάπτυξη, δηλαδή να ξεκινά από το βουνό και να καταλήγει στη θάλασσα.

Η Θεσσαλονίκη προστατεύεται στα ανατολικά από την περιφερειακή τάφρο, η οποία ξεκινά από τον κόμβο Τριανδρίας διασχίζει την Άνω και Κάτω Τούμπα, Χαριλάου, Πυλαία και καταλήγει στη Σχολή Δικαστών στην περιοχή του Φοίνικα. Στα δυτικά προστατεύεται από τον Δενδροπόταμο, ο οποίος συγκεντρώνει ένα μεγάλο πλήθος μικρών ρεμάτων πριν καταλήξει στην περιοχή του λιμανιού. Το κέντρο της πόλης είναι διαμορφωμένο με κάθετους και παράλληλους δρόμους που επιτρέπουν τη γρήγορη διέλευση των πλημμυρικών κυμάτων προς τη θάλασσα.

Είναι όμως αυτά αρκετά για να διασφαλίσουν την πόλη; Σίγουρα όχι. Το Ελαιόρεμα, σε περίπτωση ακραίας βροχόπτωσης δεν θα μπορέσει να εκτονωθεί στην περιφερειακή τάφρο στην οποία καταλήγει σήμερα, με κίνδυνο να πλημμυρίσουν οι περιοχές (Ανάληψης, Μπότσαρη) που έχουν δομηθεί επάνω στην αρχική του κατάσταση και πορεία.

Ο Δενδροπόταμος, σε πολλά τμήματά του έχει υποστεί σημαντικές παρεμβάσεις, έχει καταπατηθεί, έχει υπογειοποιηθεί, η διατομή του έχει περιοριστεί σημαντικά κτλ. Συνδυάζοντας τον αυξημένο κίνδυνο υπερχείλισης του Δενδροπόταμου, ακόμα και σε όχι τόσο ακραία φαινόμενα, με το γεγονός ότι διέρχεται μέσα από ιδιαίτερα πυκνοκατοικημένες και άναρχα δομημένες περιοχές, μπορεί κανείς να καταλάβει τον αυξημένο κίνδυνο, στον οποίο είναι εκτεθειμένοι άνθρωποι και υποδομές. Στο κέντρο της πόλης, τα νερά της βροχής έχουν μεν εύκολη διέξοδο προς τη θάλασσα, αλλά αυτό σημαίνει, αυξημένες ταχύτητες ροής, κάτι ιδιαίτερα επικίνδυνο για πολίτες που τυχόν διασχίζουν τους δρόμους – ρέματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Εθνικής Αμύνης, η οποία αναπτύσσεται κατά μήκος ιστορικού ρέματος, ενώ μεταφέρει τα όμβρια από μια πολύ μεγάλη λεκάνη απορροής, η οποία αποτελείται τόσο από φυσικό έδαφος όσο και από δρόμους. Πρέπει όλοι οι πολίτες να έχουν υπόψη τους ότι δεν πρέπει να προσπαθήσουν, σε καμία περίπτωση, να διασχίσουν κάθετα την Εθνικής Αμύνης κατά τη διάρκεια μια έντονης βροχόπτωσης.

Η οδηγία για τις πλημμύρες αναγνωρίζει και έναν άλλο τύπο πλημμύρας, που αφορά ιδιαίτερα την πόλη της Θεσσαλονίκης, τις πλημμύρες από τη θάλασσα, εξαιτίας της ανόδου της στάθμης της θάλασσας είτε αυτή είναι μόνιμη είτε περιοδική. Είναι αξιοσημείωτο ότι πέραν από τις παραθαλάσσιες περιοχές, που προφανώς κινδυνεύουν από αυτό τον τύπο πλημμύρας, σημαντικό κίνδυνο διατρέχουν και οι χαμηλές περιοχές της λεκάνης του Δενδροπόταμου, καθώς η άνοδος της στάθμης της θάλασσας εμποδίζει την ελεύθερη εκροή των υδάτων του ποταμού στον τελικό τους αποδέκτη (Θερμαϊκός κόλπος) και ως εκ τούτου την υπερχείλιση του ποταμού και την κατάκλιση των παραποτάμιων περιοχών. Ένα τέτοιο γεγονός μπορεί να συμβεί ακόμα και χωρίς έντονη βροχόπτωση αλλά με άνεμο που, μέσω της ανάπτυξης κυματισμών, μπορεί να οδηγήσει σε άνοδο της στάθμης της θάλασσας.

Η Ελλάδα είναι μια χώρα σεισμογενής αλλά και πλημμυροπαθής. Για τους σεισμούς έχουμε καταφέρει πολλά. Έχουμε επικαιροποιήσει τους κανονισμούς ώστε τα κτίρια μας να αντέχουν σε σεισμούς ακόμα και μεγάλου μεγέθους. Έχουμε ενσωματώσει στο εκπαιδευτικό σύστημα, την ενημέρωση για το τι πρέπει να κάνουμε σε περίπτωση σεισμού (σχετικές ασκήσεις γίνονται ακόμα και σε νηπιαγωγεία). Για τον δεύτερο όμως κίνδυνο, δεν έχουμε κάνει σχεδόν τίποτα. Ο κόσμος δεν ξέρει τι πρέπει να κάνει σε περίπτωση πλημμύρας, ούτε καν τα στοιχειώδη. Σε περίπτωση σεισμού κατεβαίνουμε χαμηλά και βγαίνουμε έξω, σε περίπτωση πλημμύρας, μπαίνουμε μέσα και ανεβαίνουμε ψηλά. Έχουμε ακόμα απώλειες (ακόμα και σ’ αυτή την περίπτωση) ανθρώπων που κατά τη διάρκεια της καταιγίδας προσπάθησαν να διασχίσουν ρέματα!

Η κλιματική αλλαγή και οι επιπτώσεις της, άμεσες και έμμεσες, είναι εδώ και θα είναι δυστυχώς εδώ ίσως και για πάντα. Πρέπει να αναθεωρήσουμε τον τρόπο σκέψης μας και τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Δεν μπορούμε να λειτουργούμε ή να σχεδιάζουμε με δεδομένα ή με πρακτικές προηγούμενων δεκαετιών.
Πρέπει να αλλάξουν πολλά και πρέπει να αλλάξουν τώρα. Την επόμενη καταιγίδα τύπου Daniel δεν θα την ξανασυναντήσουμε σε 1.000 χρόνια. Θα την ξανασυναντήσουμε, δυστυχώς, πολύ σύντομα.



Γράψτε ένα σχόλιο


Αποδέχομαι τους ΟΡΟΥΣ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΗΣΗΣ

* Όριο σχολίων: 120 λέξεις / 750 χαρακτήρες


Μεγάλοι
Χορηγοί

Μεγάλοι
Χορηγοί