Η ανάπλαση των “πρώην Στάβλων Παπάφη”, νέα πνοή ζωής για τη γύρω περιοχή

Ως “Γειτονιά Παπάφη” έχει ονομάσει ο Δήμος Θεσσαλονίκης το νέο συγκρότημα κοινωφελών χρήσεων που κατασκευάζεται στο δημοτικό ακίνητο που έως πρότινος ήταν γνωστό ως “Σταύλοι Παπάφη”, φιλοδοξώντας να γίνει το στέκι της γύρω περιοχής. Αυτή ακριβώς η αίσθηση της γειτονιάς ήταν που ξεχώρισε την πρόταση του γραφείου FIORE Architects, που κέρδισε το πρώτο βραβείο του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού, σχεδιάζοντας ένα συγκρότημα 8 κτιρίων γύρω από έναν νέο εσωτερικό πεζόδρομο, με τέτοιο τρόπο που να ενσωματώνονται αρμονικά στη γύρω περιοχή κατοικίας, χωρίς να επιβάλλονται στο περιβάλλον με σύνθετη ογκοπλασία ή μεγάλο ύψος.

Ανάμεσα στις οδούς Αλοννήσου – Μυκόνου – Άνδρου – Σιδηροκάστρου και πολύ κοντά στον σταθμό του μετρό “Παπάφη”, αξιοποιείται ένα δημοτικό ακίνητο έκτασης περίπου 5 στρεμμάτων προκειμένου να καλυφθούν χρόνιες ανάγκες της περιοχής σε κοινωφελείς χρήσεις, ενώ τουλάχιστον το 1/5 της έκτασης προβλέφθηκε για τη δημιουργία αδόμητων κοινόχρηστων χώρων (χώρος πρασίνου, παιδικής χαράς και πεζοδρόμου). Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι ο δήμος διέθετε ένα ιδιόκτητο ακίνητο ικανής επιφάνειας με δυνατότητα να στεγάσει ένα εύρος κοινωφελών χρήσεων και κοινόχρηστων χώρων μεγάλης αναγκαιότητας, το οποίο σύντομα θα πάρει ζωή στην καρδιά μιας ήσυχης περιοχής κατοικίας, της συνοικίας “Παπάφη”. Η εγγύτητα με τον σταθμό του μετρό προσδίδει στη “Γειτονιά Παπάφη” υπερτοπική σημασία και εμβέλεια.

Το ακίνητο στο παρελθόν αποτελούσε τον χώρο στάθμευσης και συντήρησης των ιππήλατων αμαξιών που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά των σκουπιδιών της πόλης, για αυτό και ήταν γνωστό ως “Στάβλοι Παπάφη”. Μάλιστα, ένα κομμάτι της αρχικής ποτίστρας των ζώων, πρόκειται να αναδειχθεί σε κάποιο σημείο του υπαίθριου χώρου.

Ήδη από το 2014 ο δήμος ξεκίνησε την προσπάθεια αξιοποίησης του ακινήτου και κίνησε διαδικασία για την τροποποίηση των προβλεπόμενων χρήσεων και τον καθορισμό όρων δόμησης, σε συνεργασία με την Περιφέρεια, προκειμένου το ακίνητο να διατεθεί για κοινωφελή σκοπό. Για την έγκριση της αναγκαίας τροποποίησης ρυμοτομίας, συντάχθηκε αναλυτικό κτιριολογικό πρόγραμμα, ενσωματώνοντας προτάσεις που διατύπωσαν οι κάτοικοι της περιοχής. Εξ αρχής είχε αποφασιστεί να μην διατηρηθούν τα υφιστάμενα κτίρια, λόγω της παλαιότητας και κακής τους κατάστασης, τα οποία ούτως ή άλλως δεν παρουσίαζαν ιδιαιτερότητα ώστε να κριθούν διατηρητέα.

Μετά την έγκριση της τροποποίησης ρυμοτομίας με δημοσίευση στο ΦΕΚ, πραγματοποιήθηκε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός (2018 – 2019) με 34 συμμετοχές, στον οποίο το 1ο βραβείο έλαβε το γραφείο FIORE Architects, σε συνεργασία με το γραφείο του Αριστείδη Ντάλα, στους οποίους εν συνεχεία ανατέθηκε η εκπόνηση της μελέτης.

Το 2020, μετά την ολοκλήρωση του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού, ο δήμος κατάφερε να εξασφαλίσει χρηματοδότηση 13 εκατομμυρίων ευρώ από το Υπουργείο Εσωτερικών, εκ των οποίων 1 εκ. € αφορούσε τη μελέτη και 12 εκ. € την υλοποίηση του έργου. Η μελέτη ανατέθηκε και ολοκληρώθηκε κατά το χρονικό διάστημα 2020 – 2023. Στο μεταξύ, η ακριβής προσέγγιση του κόστους του έργου, σε συνδυασμό με τις σημαντικές ανατιμήσεις των οικοδομικών υλικών λόγω του πολέμου της Ουκρανίας, ανέβασαν τον προϋπολογισμό δημοπράτησης του έργου στα 18,5 εκατομμύρια ευρώ. Ο δήμος έπρεπε να εξασφαλίσει επιπλέον 6,5 εκ. ευρώ, δεσμεύοντας σημαντικό μέρος από ίδιους πόρους για τη χρηματοδότηση των τελευταίων σταδίων της κατασκευής, προκειμένου να γίνει η δημοπράτηση. Στη συνέχεια ωστόσο, το επιπλέον αυτό κόστος εξασφαλίστηκε από δανειακή σύμβαση από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων που πέτυχε ο δήμος εντός του 2025.

Το έργο ανατέθηκε κατόπιν δημόσιου διαγωνισμού στην Τεχνική Εταιρεία ΠΑΓΩΝΗ ΑΕ. Η υπογραφή της σύμβασης έγινε το καλοκαίρι του 2024 και η θεμελίωση ξεκίνησε το 2025. Αυτή τη στιγμή οι εργασίες βρίσκονται σε εξέλιξη, καθώς έχει ολοκληρωθεί η καθαίρεση και η αντιστήριξη της λεκάνης εκσκαφής και τα υπόγεια δίκτυα, και έχει ξεκινήσει η κατασκευή του φέροντα οργανισμού. Το έργο έχει χρονοδιάγραμμα ολοκλήρωσης 5 ετών, υπάρχουν ωστόσο σοβαρές πιθανότητες μείωσης του χρόνου κατασκευής κατά 10%.

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ της “ΓΕΙΤΟΝΙΑΣ ΠΑΠΑΦΗ”

Βασική επιδίωξη της αρχιτεκτονικής πρότασης ήταν το κτιριακό συγκρότημα να συνιστά πρότυπο οργάνωσης διαφορετικών μεταξύ τους δημόσιων λειτουργιών με τρόπο που να βρίσκονται σε ανοιχτό διάλογο με την περιοχή που εξυπηρετούν, και παράλληλα το έργο να “προσκαλεί” τους επισκέπτες αλλά και την τοπική κοινότητα να βιώσουν το δημόσιο ως ζωτικό χώρο ανάπτυξης και αλληλεπίδρασης. Το έργο στοχεύει να αποτελέσει ένα νέο τοπόσημο, που θα λειτουργεί ως σημείο συνάντησης του ιστορικού παρελθόντος της γειτονιάς της Τούμπας με το σύγχρονο πρόσωπό της ως ζωντανής αστικής γειτονιάς.

Κεντρική ιδέα της σύνθεσης αποτέλεσε η έννοια της αστικής γειτονιάς, στην οποία συνυπάρχουν ανεξάρτητες κτιριακές μονάδες που “συνομιλούν” και αλληλοκαθορίζονται, ενώ τα περάσματα ανάμεσά τους επιτρέπουν την ελεύθερη κίνηση και άμεση πρόσβαση σε αυτές και στη χρήση τους. Η υψομετρική διαφορά μεταξύ των δύο άκρων του ακινήτου επιτρέπει τη δημιουργία δύο ισόγειων επιπέδων. Στο χαμηλότερο ισόγειο επίπεδο αναπτύσσεται ένας βρεφονηπιακός σταθμός μεγάλης δυναμικότητας (90 νήπια + 16 με αναπηρία), που διαρθρώνεται στο πρώτο επίπεδο των 5 από συνολικά 8 κτιριακών μονάδων, ως μια εναλλαγή κλειστών και υπαίθριων χώρων με πολλαπλά προαύλια, προστατευμένα από το υπόλοιπο κτιριακό συγκρότημα καθώς βρίσκονται σε χαμηλότερο επίπεδο, τα οποία επιτρέπουν την άμεση επαφή και δυνατότητα εκτόνωσης των παιδιών στο φυσικό περιβάλλον.

Οι υπόλοιπες λειτουργικές ενότητες οργανώνονται σε οκτώ διακριτές κτιριακές μονάδες, που εντάσσονται στην κλίμακα της γειτονιάς. Στη βόρεια πλευρά αναπτύσσονται οι χρήσεις πολιτισμού (δημοτική βιβλιοθήκη – αναγνωστήριο, χώρος μνήμης προσφυγικής Τούμπας, κτίριο πολλαπλών χρήσεων, υπαίθριος κινηματογράφος), ενώ προς νότο οι χρήσεις αθλητισμού και κοινωνικής πρόνοιας (δημοτικό γυμναστήριο, κέντρο ημερήσιας φροντίδας ηλικιωμένων, ξενώνας φιλοξενίας και κοινοτικά ιατρεία).

Οι επιμέρους χρήσεις διαρθρώνονται εκατέρωθεν ενός νέου κεντρικού πεζοδρόμου, που διατρέχει ως ραχοκοκαλιά το συγκρότημα, αυξάνοντας τον δημόσιο χώρο. Με την τοποθέτηση της κεντρικής διάβασης κάθετα μεταξύ των οδών Σιδηροκάστρου και Μυκόνου, επιχειρήθηκε η οργανική ένταξη του κτιριακού συγκροτήματος στον αστικό ιστό, αποδίδοντας στη γειτονιά έναν νέο άξονα διέλευσης και διασύνδεσης μεταξύ των γύρω οικοδομικών τετραγώνων. Λόγω της υψομετρικής διαφοράς, το δημόσιο αυτό πέρασμα παίρνει τη μορφή ράμπας ή πεζογέφυρας που εξασφαλίζει πλήρη προσβασιμότητα στο συγκρότημα.

Εκατέρωθεν του άξονα αυτού προς την οδό Σιδηροκάστρου αναπτύσσονται ο χώρος πρασίνου και η παιδική χαρά, με αμφιθεατρική διαμόρφωση λόγω της διαφοράς στάθμης και προκειμένου η παιδική χαρά να συνδέεται με το επίπεδο του βρεφονηπιακού σταθμού. Στο πρώτο υπόγειο προβλέπονται αποθηκευτικοί χώροι και στο δεύτερο διαμορφώνεται χώρος στάθμευσης για την εξυπηρέτηση του συγκροτήματος.

Κύρια επιδίωξη ήταν η λειτουργική κάλυψη των ελλειμμάτων της περιοχής σε υποδομές δημόσιας χρήσης να αποτελέσει ταυτόχρονα, αφενός καθοριστικό παράγοντα αναβάθμισης του αστικού τοπίου σε επίπεδο αισθητικό και αφετέρου παράγοντα συμβολής στο αστικό πράσινο. Το γεγονός αυτό επιτυγχάνεται με τη θέση των αιθρίων ως βασικών συνθετικών στοιχείων, αλλά και τη διαμόρφωση των όψεων. Ως βασικό υλικό επένδυσης του συνόλου των όψεων των κτιρίων επιλέχθηκε ο οπτόπλινθος, ένα υλικό που παραπέμπει αφενός στη μακρά παράδοση χρήσης του πλίνθου στις οικοδομές της Θεσσαλονίκης και αφετέρου σε μία υλικότητα άρρηκτα συνδεδεμένη με τις πρώτες ελαφριές προσφυγικές κατασκευές της Τούμπας. Από αυτές τις κατασκευές “αλιεύθηκε” και η τεχνική του κλοστρού, η οποία μεταφράστηκε σε μορφολογικό στοιχείο των όψεων των κτιριακών όγκων, που προσδίδει συμπαγή χαρακτήρα και διαπερατότητα ως προς τις οπτικές φυγές και το φως, λειτουργώντας και ως φίλτρο σκιασμού. Το νέο κτιριακό συγκρότημα κατατάσσεται στη βέλτιστη ενεργειακή κατηγορία και διαθέτει πλήρη προσβασιμότητα για άτομα με αναπηρία.

Τέλος, είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως το έργο σχεδιάστηκε χωρίς περίφραξη. Η προστασία του από κακόβουλες δράσεις εναπόκειται ουσιαστικά στην καλή θέληση των πολιτών, οι οποίοι με τη βοήθεια του δήμου μπορούν να το διατηρήσουν καθαρό.

Το άρθρο παρουσιάζεται και στο τεύχος ΚΤΙΡΙΟ/forThess – Φεβρουάριος 2026, μπορείτε να το ξεφυλλίσετε ΕΔΩ.